ჟურნალი „აღმოსავლ­ეთ­მცოდნეობის მაცნე“ დაარსდა 2018 წელს, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმ­წიფო უნივერსიტეტის ჰუმანი­ტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის დეპარტამენტის ბაზაზე. ჟურნალის მიზანია სამეცნიერო საზოგადოებას მიაწოდოს ინფორმაცია თანამედროვე კვლევების შესახებ აღმოსავლეთმცოდნეობის დარგებში.
ნეოოსმანიზმი იდეოლოგია და სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების რეგიონული უსაფრთხოება
ნეოოსმანიზმი თანამედროვე თურქული საგარეო პოლი­ტიკის ინტელექტუალური და იდეოლ­ოგიური მოძღვრებაა, რო­მ­ელიც დაკავშირებულია თურქეთის როლსა და ინტერე­სებზე გააფართოოს პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტ­ურული გა­ვ­ლენა იმ რეგიონებში, რომლებიც ისტორიულად დაკ­ა­ვში­რებული იყვნენ ოსმალეთის იმპერიასთან. ნეოოს­მან­იზმი, გან­ს­ა­კუთრებით XXI საუკუნეში გახდა აქტუალური, მას შემდეგ, რაც თურქეთმა დაიწყო საგარეო პოლიტიკის პრიორ­იტეტების გად­ა­­ხედვა ახლო აღმოსავლეთში, ბალკანეთში, კავკა­სიასა და ყოფ­ილი ოსმალური სივრცის რეგიონებში. ნეოოსმანიზმი ხაზს უსვამს ენობრივ, კულტურულ და რე­ლ­იგიურ კავშირებს კავკასიისა და ცენტრალური აზიის სახ­ე­ლ­­­მწიფოებთან, ასევე ყოფილ ოსმალურ ტერიტორიებთან. ის ეჭვ­ქვეშ აყენებს საგარეო პოლიტიკის დასავლურ ორიენტაციას რეს­პუბლიკური და ცივი ომის ადრეულ პერიოდებში. იგი აღიქ­მება როგორც პარადიგმის ცვლილება ადრინდელი საგარეო პოლ­ი­ტიკიდან. ნეოოსმანიზმი, როგორც თანამედროვე თურქული სახელ­მწიფოს საგარეო პოლიტიკის ერთ-ერთი ცენტრალური ელემე­ნტი, მიზნად ისახავს ანკარის გავლენის განმტკიცებას იმ რეგ­იონებში, რომლებიც ისტორიულად, კულტურულად ან ეკონო­მიკურად დაკავშირებულია ოსმალეთის იმპერიასთან. ამ რეგიონებს შორის ცენტრალურ ადგილს იკავებს სამ­ხ­რეთ კავკასია, რეგიონი, რომელიც არის სტრატეგიული სატრ­ან­ზიტო დერეფანი ენერგორესურსებისთვის, სამხედრო-გეოპო­ლ­ი­ტიკური პლატფორმა და კონკურენტული სივრცე რუსეთსა და თურქეთს შორის.
საავტორო უფლებები (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
ოსმალური მერვე საეკლესიო დავთარი ქართული მრევლისა და ქართული ეკლესია-მონასტრების შესახებ
ოსმალური საეკლესიო დავთრები 10 ტომისაგან შედგება, საიდანაც მე-8, მე-9 და მე-10 ტომები შეეხება იერუსალიმის ეკლ­ესია-მონასტრების მართვა-გამგეობას და სხვადასხვა კონფეს­ი­ებს შორის მართვა ურთიერთობის მოგვარებას. გარდა ზემოა­ღნიშნული დავთრებისა იერუსალიმის შესახებ საეკლესიო დავ­თარი ინახება თოფქაფის მუზეუმის არქივში, რომლის შიფრია TS.MA.d. 7016 და მასშიც მსგავსი ტიპის დოკუმენტებია გაერ­თ­ია­ნებული. მერვე საეკლესიო დავთრის ზომებია 17,5X42,00X1,00 სან­ტიმეტრია. თავფურცელი ბორდოსფერი ტყავია, რომელიც ადგ­ილ-ადგილ გაცვეთილია. ფურცლები და ტექსტი კარგადაა შენ­ახ­ული. ზოგიერთი ფურცელი ამოვარდნილია. გარე ყდა არ აქვს. თავფურცელზე ოსმალურად "قمامة دفتری“ და ორი თარიღი აქვს მიწერილი - 860 წლის შევალი (2-30 სექტემბერი 1456) და 1071 წლის რებიულეველი (4/XI-3XII 1660). ლათინური თურქულით აწერია "Kilise Defteri (საეკლესიო დავთარი) No.8". პირველი გვე­რდი უნომროა. ნუმერაცია იწყება შემდეგი გვერდიდან - 1-დან 41-ის ჩათვლით. სულ 42 გვერდია, აქედან 3, 4, 15-21, 36-39 გვერ­დები ცარიელია. კრებულში მოთავსებულია 18 ჩანაწერი, საიდ­ანაც ქართველების შესახებ მე-8 საეკლესიო დავთარში ცნ­ო­ბებია გადმოცემული მე-2, მე-3, მე-4, მე-5, მე-6, მე-7 და მე-8 დოკუ­მენტებში. ოსმალური საეკლესიო დავთრების დოკუმენტებიდან ჩა­ნს, რომ ქართულმა ეკლესიამ იერუსალიმში დამოუკ­იდ­ებლობა დაკარგა. იგი მთლიანად დაექვემდებარა იერუსალიმის ბერ­ძ­ნულ-მართლმადიდებლურ საპატრიარქოს. ქართველების ქონე­ბაზე დავაში უკვე ქართველები აღარ მონაწილეობენ, თუმცა იაკობის ეკლესიას და ჯვრის მონასტრებს, შერჩათ სახელი „ქარ­თ­ული ეკლესია-მონასტრები“.
საპაიო კომპანიების როლი აღმოსავლეთის ქვეყნების კოლონიურ ექსპანსიაში
ჩვენ მიზნად დავისახეთ, შეგვესწავლა XVI-XVIII სს-ის სა­პ­აიო კომპანიების ისტორია, მათი როლი თავიანთი ქვეყნის ეკონომიკურ განვითარებაში და აღმოსა­ვლეთის ქვეყნების: ინდ­ო­ეთის, ინდოჩინეთის, ჩინეთის კოლონიურ ექსპანსიაში. ნაშრ­ო­მში განვიხილავთ ბრიტანეთის, ჰოლანდიის, საფრანგეთის, პორ­ტუგალიის ოსტ - ინდოეთის საპაიო კომპანიებს, რომელთა ისტორია ქართულ ისტორიო­გრაფიაში ნაკლებადაა შესწავლ­ილი. ირკვევა, რომ ინგლისის, ჰოლანდიის, საფრანგეთის და პორ­­ტუგალიის ოსტ-ინდოეთის საპაიო კომპანიები იყო ინდი­ვი­დუალური, ერთმანეთისაგან განსხვ­ავე­ბ­ული. საფრანგეთის ოს­ტ-ინ­დოეთის კომპანია (1664-1769 წწ) იყო უფრო მდიდარი, ვი­დ­რე სხვა ბრიტანული, ჰოლანდიური, პორტუგალური ოსტ-ინდოეთის კომ­პა­ნიები. ეს უნდა აიხსნას პირველ რიგში სამეფო ხელისუფლების უდიდესი ფინა­ნსური მხარდაჭერით, ვინაი­დან საფრანგეთის მეფე ლუი XIV თავად იყო კომპანიის აქციონერი. უფრო მეტიც, კომპანიაში ვაჭრების გარდა აქციები ჰქონდათ ჩად­ე­ბული: დედოფალს, კანცლერს, თავადაზნაურობას, მერებს, მდიდარ ქალაქელებს. მეფე აგრეთვე ხშირად ეხმარებოდა გაკო­ტრებულ აქციონერებს. საჭიროების შემთ­ხვევაში ის კომპანიაში კაპიტალს აბანდებდა. ამაზე მიდიოდა იმიტომ, რომ აღმო­ს­ავ­­ლ­ე­თიდან ქვეყანაში მოედინებოდა დიდძალი საქო­ნელი: ოქრო, ძვირფასი ქვები, მარგალიტი, მარჯანი, ძვირფასი ქსოვილები, სხვადასხვა სანელებლები და ა. შ, რომელიც ტოვ­ებდა დიდ მოგ­ე­ბას. ე.ი. მოგების მიღების სურვილი იდგა წინა პლანზე. მართალია, ის იყო ყველაზე მდიდარი კომპანია, მაგრამ მან ვერ შეინარჩუნა თავისი მონოპოლია აღმოსავლეთში. პირ­ველ რიგში იმიტომ, რომ ინგლისი უწევდა კონკურენციას, გარ­და ამისა აქციონერები არ იყვნენ ერთიანი, კომპანიაში უმეტ­ეს­ო­ბას არ წარმოადგენდა მსხვილი ვაჭრები, კოლონიებში ვერ უზ­რუნ­ველყ­ოფდნენ ერთიან მმართველობას, ვერ ახერხებდნენ ფლ­ოტის შენახვას, რის შედეგადაც კომპანია დაიშალა. ჰოლანდიის ოსტ-ინდოეთის საპაიო კომპანიამ (1602-1798 წწ) თავის მიზანს მიაღწია - შექმნა კოლონიური იმპერია სამ კონ­ტინენტზე, მოზამბიკიდან იაპონი­ამდე, რომელიც აკონტ­რო­ლებდა მსოფლიო ვაჭრობას სანელებლებით. ჰოლანდიის დრ­ოშის ქვეშ მცურავი გემები მიემგზავრებოდნენ მსოფლიოს ყვე­ლაზე შორეულ მხარეებში - ინდოეთში, მალაიზ­იაში, ინდოჩ­ინეთში. ჰოლანდიელები მკაცრად მართავდნენ თავიანთ კოლო­ნიებს, ძარც­ვავდნენ ყველაფერს, რაც შეეძლოთ, ავრც­ელებდნენ იქ თავიანთი რელიგიას. ჰოლანდიელები მაინც ჩამორჩებოდნენ გავლენით აღმო­სა­ვლეთის რეგიონში პორტუგალიასა და ინგლისს. ბრიტა­ნელ­ები ცდილობდნენ ბოლო მოეღოთ ჰოლ­ანდიელთა მონოპ­ოლ­იისათვის. 1780 წლის ომის შედეგად ჰოლანდიის ოსტ-ინდ­ოე­თის კომპანიამ დაკარგა მილიონობით გულდენი, სავაჭრო გემე­ბი და მალე შეწყ­ვიტა არსებობა. პორტუგალიის ოსტ-ინდოეთის საპაიო კომპანიამ (1628-1650 წწ.), რომელმაც მიიღო მყისიერი მოგება, ვერ იქცა ქვე­ყ­ნ­ის მუდმივი შემოსავლის წყაროდ, როგ­ორც ბრიტანეთის და ჰოლანდიის საპაიო კომპანიები. კომპანიაში არ იცავდნენ სავა­ჭრო წესებს, ადგილობრივების მიმართ ეწეოდნენ ძალმო­მრ­ე­ო­ბას და რელი­გიურ დევნას, რაც იწვევდა მათ მიმართ სიძუ­ლვ­ი­ლს და უკარგავდა სახელს კომ­პანიას, მაგრამ მან თავისი ხა­ნ­მ­ოკლე არსებობის მანძილზე, მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა აღმოსავლეთის საქონლის შემოდინებაში, აღმოსავლეთის კოლ­ონიურ ექსპანსიაში და ქვეყნის ეკონომიკურ განვითარებაში. ინგლისის ოსტ-ინდოეთის საპაიო კომპანია განსხვა­ვდ­ებ­ოდა სხვა კომპა­ნიე­ბი­საგან. ინგლისს გააჩნდა მაუდის წარმო­ებ­ისა და ვაჭრობის დიდი გამოცდილება. კოლონიურ ქვეყნებში შეჰქონდა დიდი ოდენობის უხეში მაუდის ქსოვილები, რაზეც დიდი მოთხოვნილება იყო და არა ძვირად ღირებული მაუდი, რომელიც მოგებას არ ტოვებდა. ბრიტანეთში შემოჰქონდათ აღმ­ოსავლეთის საქონელი სხვა საპაიო კომპანიების მსგავსად, ჰყი­დდნენ ზედმეტ ფასებში, რაც ასევე უტოვებდა ქვეყანას დი­დ­ძალ მოგებას. ბრიტანეთის საპაიო კომპანიაში სხვა საპაიო კომ­პან­იებისაგან განსხვავებით იყო მკაცრი დისციპლინა, კომ­პან­ი­აში არ დაიშვებოდა არცერთი უცხოელი, ჰყავდათ კარგი მმარ­თველები, ჰქონდათ ერთიანობა. დიდმა მოგებამ, სავაჭრო კაპი­ტალის დაგროვებამ განაპირობა საბოლოოდ ბრიტანეთის საპ­აიო კომპანიის გავლენის გაძლიერება და მისი მონოპოლიის შენარჩუნება აღმ­ოსავლეთში. ამრიგად, ინგლისის, ჰოლანდიის, საფრანგეთის და პორტ­უგალიის საპაიო კო­მ­პ­ანიები იყვნენ გავლენიანი და მდიდარი კომპანიები. მათი მიზანი იყო მოგების მიღება აღმოსავლეთის ქვეყნებიდან და მიაღწიეს კიდეც ამას. გარდა ამისა აღნ­იშ­ნულმა კომპანიებმა მოახდინეს აღმოსავლეთის ქვეყნების კოლონიური ექსპანსია და გავლენა იქონიეს თავიანთი ქვეყნების ეკონომიკურ განვითარებაზე.
ბიმარისტანები: უნიკალური ინსტიტუციები სტიგმატიზაციის პრევენციაში
მეცნიერების ისტორია გვიჩვენებს, რომ ბიმარისტანი თავ­ისი დროისთვის ჯანდაცვის ორგანიზების მართლაც ინოვაციურ და რევოლუციურ მოდელს წარმოადგენდა. ეს ინსტიტუცია წარ­მატებით აერთიანებდა ჰუმანიზმისა და სამედიცინო ცოდნის ძირითად პრინციპებს, რის შედეგადაც ჩამოყალიბდა პაციენტზე ორიენტირებული მკურნალობის ეფექტიანი სისტემა. აღნიშნ­უ­ლმა მოდელმა ახალი სტანდარტი დაამკვიდრა სამედიცინო მო­მ­სახურების სფეროში და განსაკუთრებული მნიშვნელობა მია­ნიჭა პაციენტებისადმი თანაგრძნობითა და პროფესიული ცოდ­ნით მიდგომას. ბიმარისტანების მემკვიდრეობა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს თანამედროვე ჯანდაცვის სისტემების განვითარებაზე. იგი ხაზს უსვამს სპეციალიზებული სამედიცინო ინსტიტ­უცი­ების მნიშვნელობას, რომლებიც პაციენტთა მრავალფეროვან საჭ­­ირ­ოებებს ემსახურება. ბიმარისტანების ისტორიული მნიშვნ­ელ­ობის გააზრება საშუალებას გვაძლევს უკეთ გავიგოთ სამე­დი­ცინო პრაქტიკის ევოლუცია და ის სოციალური ღირებ­ულ­ებები, რომლებმაც სხვადასხვა კულტურაში ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის გაგება განსაზღვრა. წინამდებარე სტატია განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვ­ილებს ბიმარისტანებზე, როგორც ინსტიტუციებზე, რომლებმაც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულეს ჯანდაცვის სისტემაში სტი­გმა­ტიზაციის პრევენციის მიმართულებით. ბიმარისტანის კონცეფცია ასახავს არა მხოლოდ სამედ­იცინო ცოდნის განვითარების მაღალ დონეს შუა საუკუნეების ისლამურ სამყაროში, არამედ ჯანმრთელობისა და მკურნა­ლო­ბისადმი არსებულ სოციალურ და კულტურულ დამოკი­დებუ­ლებებს. ეს ისტორიული გამოცდილება დღემდე ახდენს გავლ­ენას თანამედროვე სამედიცინო პრაქტიკაზე და გვახსენებს ჰუმ­ა­ნიზმისა და ინოვაციის მნიშვნელობას პაციენტთა მკურნალ­ობაში.
არამუსლიმთა ურთიერთობების სამართლებრივი რეგულირების ზოგიერთი წყარო ოსმალეთის იმპერიაში
ოსმალეთის იმპერიაში არამუსლიმებთან ურთიერთო­ბე­ბის სამართლებრივი რეგულირება ხორციელდებოდა, როგორც კონკრეტული სამართლებრივი აქტების, ისე სამართლებრივი ინსტიტუტების, სპეციალური გადასახადებისა და სხვა მექანი­ზმების მეშვეობით. ნაშრომში შესწავლილია არამუსლიმებთან და არამუსლიმთა შორის ურთიერთობების მარეგულირებელი ძირითადი სამართლებრივი აქტები. გაანალიზებულია „მედ­ინის ხელშეკრულების“ როლი ეთნიკურად და რელიგიურად პლ­ურალური სახელმწიფოს ჩამოყალიბების საფუძვლების მომ­ზ­ადებაში. აღნიშნულია მუსლიმური სამართლის კლასიკურ წყაროებში არამუსლიმი ქვეშევრდომების მიმართ მეტნაკლებად ლოიალური დამოკიდებულების არსებობა. გაშუქებულია „გუ­ლჰანეს ჰატი-შერიფი“ და „ჰატი ჰუმაიუნები“, როგორც დოკ­უმ­ენტები, რომლებმაც კანონმდებლობით განამტკიცეს არამუს­ლ­იმთა სარწმუნოებრივი გაერთიანებების ავტონომიურობა და სარწმუნოების მიუხედავად, ოსმალეთის იმპერიის ყველა ქვეშე­ვრდომის სიცოცხლის, ღირსებისა და ქონების დაცვის, ასევე კან­ონის წინაშე გათანაბრების ვალდებულება. განხილულია „1876 წლის ოსმალეთის იმპერიის კონსტიტუცია“ არამუსლიმებთან დამოკიდებულებისა და სამართლებრივ-პოლიტიკური კომპრო­მისის კონტექსტში. მიმოხილულია „ჯიზიე“, „ისფენჯი“ და „დე­ვ­შირმე“, როგორც არამუსლიმთა მიმართ დადგენილი საგა­და­სახადო სისტემის ელემენტები, აგრეთვე მათი ჩაცმულობისა და ყოფის თავისებურებები. ნაჩვენებია, რომ მიუხედავად აღნიშ­ნულ სამართლებრივ აქტებში დეკლარირებული მიზნებისა, ისინი უპირველესად ოსმალეთის იმპერიის მმართველობის გან­მტკიცებას ემსახურებოდნენ და არამუსლიმებს მუსლიმებთან შედარებით არათანაბარ პირობებში აყენებდნენ, რაც აისა­ხებ­ოდა კიდეც რელიგიურ, პოლიტიკურ, სოციალურ თუ ეკონ­ომ­იკურ სფეროებში.
ახალი ცნობები ქართული სამეფო ოჯახის წარმომადგენელი ორი ქალბატონის შესახებ სეფიანთა ირანის სამეფო კარზე ფაზლი ბეგ ხუზანი ესფაჰანის თხზულების მიხედვით
მე-17 საუკუნის ირანელი ისტორიკოსის, ფაზლი ბეგ ხუზ­ანი ესფაჰანის ნაშრომი „აფზალ ალ-თავარიხის“ ახლად აღმო­ჩენილი მე-3 ტომი შაჰ აბას I-ის (1587-1629) მმართველობის პერ­ი­ოდს ეხება. როგორც უმნიშვნელოვანესი წყარო, იგი არა მხოლოდ სე­ფ­იანთა ირანის (1501–1722) ეპოქის შესწავლისათვისაა ღირე­ბული, არამედ მნიშვნელოვნად ამდიდრებს საქართველოსა და კავკასიის რეგიონის ისტორიის ზოგად ხედვას. ავტორი, რომ­ელიც ხანგრძლივად ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა საქართვე­ლ­ოში, ფასეულ და დღემდე უცნობ ცნობებს იძლევა საქართ­ვე­ლოსა და ქართველების შესახებ. სტატიაში, ფაზლი ბეგ ხუზანის თხზულების მიხედვით, განხილულია ამ პერიოდის ქართული სამეფო კარის ორი ქართ­ველი ქალის (ლელა-ელენე, ლუარსაბ II-ის ( 1606-1615) და და ელენე-თეიმურაზ I-ის (1606-1648) და), როლი რომელიც ნათ­ლად ჩანს პოლიტიკაში როგორც საქართველოს, ასევე სეფიანთა კარზე.
ისლამი და ქრისტიანობა სეფიანთა ეპოქის საქართველოში
სტატიის ძირითადი მიზანია რელიგიური სიტუაციის გან­ხილვა XVII საუკუნის საქართველოში. შესწავლილია ორი დამო­უკიდებელი (მაგრამ გარკვეულწილად ურთიერდაკავშირებული საკითხი): ნაშრომის პირველ ნაწილში განხილულია აღმოსა­ვ­ლეთ საქართველოს მოსახლეობაში ისლამის გავრცელებისთვის არსებული წინააღმდეგობები, მეორე ნაწილში კი ის მიზეზები, რომლებიც ხელს უშლიდა კათოლიკე მისიონერების წარმ­ატე­ბებს ქართველებს შორის კათოლიციზმის გავრცელების მცდ­ელ­ო­ბებში. პირველ შემთხვევაში გამოკვეთილია ის ობიექტური ფაქტორები, რის გამოც ისლამური ქვეყნები (ამ კონკრეტულ შე­მ­თხვევაში, სეფიანთა ირანი) ამჯობინებდნენ ისლამზე მოექც­იათ ფეოდალური ელიტა (რაც ხშირ შემთხვევაში მხოლოდ გარეგნულად ხდებოდა), მაგრამ უძლურნი იყვნენ მთლიანად მოსახლეობისთვის თავს მოეხვიათ ისლამური მრწამსი. განხი­ლულია მუსლიმებისა და ქრისტიანების ურთიერთობების სხვ­ადასხვა ასპექტები. მცირე ყურადღება ასევე გამახვილებულია გამუსლიმებული ქართველების მოღვაწეობაზე სეფიანთა ირა­ნში. მეორე შემთხვევაში კი ხაზგასმულია, რომ კათო­ლიციზმის გავრცელებისთვის ერთ-ერთი მთავარი წინაღობა გამოდგა კათ­ოლიკე მისიონერების მხრიდან ადგილობრივი სპეციფიკის უგ­უ­ლებელყოფა და დიდწილად აროგანტული დამოკი­დებუ­ლე­ბა (რაც ზოგადად დამახასიათებელი ამ პერიოდის ევრო­პისთვის აღმოსავლური ქრისტიანობისადმი) ადგილობრივი მა­რ­თლმა­დ­ი­დებელი სამღვდელოებისა და მოსახლეობის მიმართ. კათოლ­იციზმის გავრცელების წარუმატებლობის მიზეზები გან­ხილ­უ­ლია ედვარდ საიდის ‘ორიენტალიზმის’ კონცეფციის ჩარ­ჩოებში.
ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაცია (ნატო) და საქართველოს ურთიერთობები, ავღანეთის სამშვიდობო მისია, პერსპექტივები გამოწვევები
საბჭოთა კავშირის დაშლისა და საქართველოს სუვერ­ენი­ტ­ე­ტის აღდგენის შემ­დეგ, 1991 წლიდან საქართველოს საგარეო პოლიტიკის ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტს წარმოადგენს ნატ­ოში გაწევრიანება, ამ გზაზე საქართველომ არაერთი მნიშვ­ნელ­ოვანი ნაბიჯი გადადგა. საქართველო იზიარებს ნატოს ძირითად პრინციპებს, რომელიც ემყარება დემოკრატიას, ადამიანის თავი­სუ­ფლებასა და კანონის უზენაესობას. საქარ­თველოს ევროატლ­ანტიკური კურსის მიზანია, დაიცვას ქვეყნის უსაფრთხოება და სუვერენიტეტი, 1991 წლიდან საქართველომ არჩევანი გააკეთა და­ს­ა­ვლურ კურსზე, გეოპოლიტიკური მდებარეობიდან გამო­მ­დ­ინარე ქვეყნის სუვერენიტეტი, უსაფრ­თხ­ოება და ტერიტ­ორ­იული მთლიანობა სამწუხაროდ მუდამ საფრთხის წინაშე იდგა, სწორედ ამიტომ საქართველომ ქვეყნის უსაფრთხოების გარან­ტიების ძიება ევროა­ტლანტიკურ სივრცეში დაიწყო. საქართ­ვე­ლოს ძალზედ მნიშვნელოვანი ტერიტ­ორიული მდებარეობა აქვს რეგიონში, როგორც ევროპელი მოკავშირეებისათვის ისე აშშ-თვის, ჩვენი ქვეყანა წარმოადგენს მთავარ ხიდს ენერგო მატა­რე­ბელთათვის აღმ­ოსავლეთსა და დასავლეთს შორის. საქართ­ვე­ლოს ევროატლანტიკურ სივრცეში გაწე­ვრიანება მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს რუსეთის მხრიდან მოსალ­ოდნელი აგრ­ეს­იისგან თავდაცვისა და მისი ინტერესების დაბალანსების საქმ­ეში, ასევე ნატოს წევრობა საქართველოს დაეხმარება საერთ­აშორისო მასშტაბის დონის მქონე არან­აკლებ საშიში მოვლენის რადიკალური ისლამის აგრესიის მოგერიებაში.
„ვარდების სასახლის ედიქტი: ოსმალეთის იმპერიის მოდერნიზაციის პირველი ნაბიჯები"
ოსმალეთის იმპერიის მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აღზ­ე­ვებისა და დაცემის არაერთ ეტაპს იცნობს. მუდმივად ცვლადი, დინამიკური რეალობა, პოლიტიკური კონტექსტი და ამბიციურ მეტოქეებთან დაპირისპირება ქვეყნის მმართველებს ურთ­ულესი გამოწვევების წინაშე აყენებდა. საჭირო იყო განახლებაზე ზრუნვა, საშინაო და საგარეო პოლიტიკაში სასიცოცხლოდ მნი­შვნელოვანი ცვლილებების შეტანა, კარგად მოფიქრებული და შედეგზე გათვლილი რეფორმების გატარება, რათა იმპერიის გავლენა მსოფლიო პოლიტიკაში მიმდინარე მოვლენებზე არ შესუსტებულიყო და ოსმალეთი კვლავ ძლიერ პოლიტიკურ სუ­ბიექტად დარჩენილიყო. ეს გარემოება განსაკუთრებით აქტუა­ლური ხდება XIX საუკუნეში, როცა მკაფიოდ გამოიკვეთა, რომ ევროპის მოწინავე ქვეყნებმა ადვილად აუღეს ალღო ახალ საზ­ო­გადოებრივ ფორმაციას, კაპიტალიზმს, რომელმაც მანუფ­აქტუ­რული მრეწველობა ფაბრიკა-ქარხნებით ჩაანაცვლა და ბევრად უფრო მოქნილი და ხარისხიანი გახადა. იმისათვის, რომ ოსმ­ალ­ეთის იმპერია მსოფლიო პოლიტიკის საერთო პროცესებს არ ჩამო­რჩენოდა, რეფორმატორულ იდეებზე ფიქრი ჯერ კიდევ სუ­ლთან მაჰმუდ II (1808-1839წწ.)-ის მმართველობისას დაიწყეს, მაგ­რამ უზარმაზარ იმპერიაში ფართომასშტაბიანი მოდერნ­იზაციის ეპოქა მაჰმუდის მემკვიდრის, სულთან აბდულ-მეჯიდ I (1823-1861წწ.)-ის სახელს დაუკავშირდა. ცვლილებები შეეხო კან­ონმდებლობას, განათლებას, სამხედრო სფეროს, მრეწვე­ლო­ბას, ფინანსურ სექტორს, სარკინიგზო მიმოსვლას, საბანკო საქ­მეს, საგადასახადო სისტემას, მიწის საკუთრებას, ჰარემის სტა­ტუსს, ფადიშაჰის ახალ რეზიდენციას. რეფორმების მიზანი იყო, გაეთვალისწინებინათ განვითარებული ევროპული ქვეყ­ნების მდიდარი გამოცდილება და არსებული რესურსები ოსმა­ლეთის იმპერიის საჭიროებებისა და თავისებურებებისათვის მოერგოთ.
კოლირიდიანები ადრეულ ქრისტიანულ და ყურანისეულ ტრადიციაში
სტატია იკვლევს კოლირიდიანების (ფილომარიამ­ელების/ მარიამელების) არსებობის საკითხსა და მათი სწავლების შესა­ძლო ასახვას ყურანის 5:116იაში. კვლევის მიზანია დადგ­ინ­დეს, აღნიშნული აია წარმოადგენს თუ არა მხოლოდ პოლე­მი­კურ, ჰიპერბოლიზებულ ფორმულირებას, თუ იგი ეხმიანება კონ­კრეტულ ისტორიულ-რელიგიურ ჯგუფს, რომელიც მარიამს ღვთაებრივ სტატუსს ანიჭებდა და მის სახელზე მსხვერ­პლშე­წირვას აღასრულებდა. ანალიზი ეფუძნება IV-XIV საუკუნეების ბერძნულ და არა­ბულ წყაროებს. პირველხარისხოვან მნიშვნელობას იძენს ეპი­ფანე კვიპრელის (გარდ. 403 წელს) „პანარიონი“, რომელშიც კო­ლ­ირიდიანთა სწავლება აღწერილია, როგორც მარიამისადმი ტკ­ბილი პურის შეწირვით გამოხატული პრაქტიკა. დამატებით გან­ხ­ილულია იოანე დამასკელის (გარდ. 749 წელს), ევტიხი ალე­ქსანდრიელის (გარდ. 940 წელს), იბნ თაიმიასა (გარდ. 1328 წე­ლს) და სხვა ავტორთა ცნობები, აგრეთვე თანამედროვე მკვლ­ევართა პოზიციები, რომლებიც ან უარყოფენ კოლირიდიანთა ისტორიულობას, ან ყურანის 5:116 აიას „შემოქმედებითი რიტ­ორიკის“ შედეგად მიიჩნევენ. კვლევაში გაანალიზებულია ძირითადი პრობლემები: პი­რ­ველწყაროების სიმწირე, ცნობათა გვიანდელობა, ადრეული საეკლესიო ისტორიკოსების დუმილი და არაბეთის ნახევა­რკ­უ­ნ­ძულის რელიგიური გარემოს არასრული რეკონსტრუქცია. კვლ­ევის დედუქციური მეთოდის საფუძველზე, ნაჩვენებია, რომ კო­ლ­ირიდიანთა შესახებ მონაცემები ერთმანეთს ავსებს და ასახავს რეალურ დოგმატურ ფენომენს. მიგვაჩნია, რომ ყურანის 5:116 აია კონკრეტულ დოგმატურ პასაჟს პასუხობს და მისი შინაარსი შეიძლება დაკავშირებული იყოს კოლირიდიანულ სწავლებასთან. კვლევის თეორიული მნი­შ­ვნელობა მდგომარეობს ქრისტიანულ-მუსლიმური პოლ­ემ­იკის ისტორიის დაზუსტებაში, ხოლო პრაქტიკული – ყურანის აიას ქრისტიანულ კონტექსტში ინტერპრეტაციის უფრო ზუსტი მოდელის შემუშავებაში.
ზღაპრის, მითისა და მოდერნიზმის გადაკვეთაზე: სამოსელი პირველის მორალური ალეგორია
გურამ დოჩანაშვილის სამოსელი პირველი წარმოგ­ვიდ­გ­ენს ორიგინალურ ან სტრუქტურას, სადაც ხალხურ-ზღაპრული ესთეტიკა მოდერნისტ ან ტექნიკებს ეკვეთება. რომანის ალეგ­ორიული კონსტრუქცია ტოვებს ტრადიციული ფაბულის დიდა­ქტიკურ ერთმნიშვნელოვნებას და ქმნის ღია, ინტერპრეტ­აცი­უ­ლად მრავალ­ფენოვან ეთიკურ სივრცეს, რომელიც გმირის შინა­განი კონფლიქტებით განისა­ზღვრება. „სამოსელი პირველის” მო­­ტივი წარმოაჩენს, თუ როგორ იძენს მითისა და ზღაპრული ტრადიციიდან მომდინარე სიმბოლო ახალ მნიშვნელობას მოდ­ე­რ­ნისტულ ჩარჩოში, ადამიანის ბუნების მყიფეობას, ბუნდ­ოვ­ნებასა და მორალურ გაურკვევლობას გამოკვეთით. მითისა და ზღაპრის რიტმული სიმარტივე თანა­არსებობს მოდერნისტ დე­ზ­ორიენტაციას, ეპისტემოლოგიურ არასტაბი­ლურობასა და ფსი­ქოლოგიურ ფრაგმენტაციას თან, რის შედეგადაც იქმნება ჰიბ­რ­იდული ან ფორმა, რომელიც ერთდროულად უკავშირდება ქარ­თულ ლიტერატურულ ტრადიციას და მას თანამედროვე ხედ­ვით ახლებურად განმარტავს. ფიქსირებული მორალური დასკ­ვნების შეთავაზების ნაცვლად, რომანი foreground-ზე წამოსწევს ინტერპრეტაციულ მრავალფეროვნებას და რეფლექსიურ გახსნ­ი­ლობას, რითაც ახალ და დახვეწილ პერსპექტივას სთავაზობს თანამედროვე ფაბულასა და მორ­ალურ ალეგორიაზე არსებულ დისკუსიებს. თანამედროვე ფაბულის კვლევებში დოჩან­აშვი­ლის ალეგორიული სტრუქტურის ყოვლისმომცველი ანალიზი ნაკლ­ებადაა წარმოდგენილი. აღნიშნული სტატია ავსებს ამ ხარ­ვეზს და ტექსტს მითო­პოეტური და ეთიკური მოდერნიზმის კონტექსტში ხელახლა განამწესებს. კვლევის მიზანია შეავსოს თეორიული სიცარიელე თანამედროვე ფაბულის სფეროში და რომანი ზღაპრის–მითის–მოდერნისტული ეთიკის ღერძზე ხელ­ახლა გადაა­დგილოს.
კოლხი მედეა და ძველი აღმოსავლეთის მაგიურ - რელიგიური პარადიგმები
წინამდებარე ნაშრომი მიზნად ისახავს კოლხი მედეას ფენ­ომენის კომპლექსურ კვლევას აღმოსავლეთმცოდნეობისა და შე­დ­არებითი მითოლოგიის ჭრილში. სტატიაში მედეას სახე გან­ხ­ილულია არა მხოლოდ როგორც ანტიკური დრამატურგიის პერ­ს­ონაჟი, არამედ როგორც ძველი აღმოსავლეთის (მესოპ­ოტა­მი­ური, ხეთური და ეგვიპტური) მაგიურ-რელიგიური პარად­იგ­მების მატარებელი არქეტიპი. კვლევის აქტუალობა განპი­რო­ბებულია იმით, რომ მედეას ფიგურა წარმოადგენს კულტურულ „ზღვარს“ დასავლურ (ელინურ) რაციონალიზმსა და აღმ­ოს­ავ­ლურ ეგზოტიკურ მისტიციზმს შორის. ნაშრომში გამოყენ­ებ­ულია ინტერდისციპლინური მიდგომა, რაც საშუალებას იძლევა მითოლოგიური სიუჟეტის მიღმა დავინახოთ რეალური ისტო­რიულ-კულტურული პროცესები. ნაშრომის პირველ ნაწილში დეტალურად არის გაანა­ლი­ზებული მედეას მჭიდრო კავშირი ქალღმერთ ჰეკატეს კულ­ტ­თან და მახლობელი აღმოსავლეთის მთვარის ღვთაებებთან, მათ ფუნქციურ მახასიათებლებთან და მათთან დაკავშირებულ რიტ­უალურ პრაქტიკებთან. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა „წამლების“ (pharmaka) ფენომენს, რომელიც სტატიაში ინტერპ­რეტირებულია, როგორც ძველი აღმოსავლური მედიცინის, ბა­ლ­­ა­ხეულის ცოდნისა და ადრეული ალქიმიის გამოძახილი ბერ­ძ­­ნულ ეპოსში. სტატია განიხილავს, რომ მედეას მაგიური ძალა არ არის მხოლოდ ზღაპრული ან ლიტერატურული ელემენტი, არამედ ის ასახავს იმ რეალურ ემპირიულ ცოდნასა და ტრად­იციებს, რომლებიც კოლხეთისა და მახლობელი აღმოსავლეთის რეგიონებისთვის იყო დამახასიათებელი და რაც ბერძნული პო­ლ­ისის მოქალაქისთვის ხშირად გაუგებარ და სახიფათო ძალ­ას­თან ასოცირდებოდა. კვლევის მეორე ნაწილი ეთმობა „სხვის“ (The Other) კონც­ეფციას ორიენტალისტურ დისკურსში. ნაშრომში განხილულია, თუ როგორ ხდებოდა ელინურ სამყაროში აღმოსავლური ეზოთ­ერული ცოდნის მიზანმიმართული დემონიზაცია და რატომ იქცა მედეას „ბარბაროსობა“ მისი ტრაგიკული იდენტობის გან­მსაზღვრელ ძირითად ნიშნად. სტატიაში დასაბუთებულია მოს­ა­ზრება, რომ მედეას ტრაგედია არის არა მხოლოდ ოჯახური დრამა, არამედ ორი განსხვავებული კულტურული, რელ­იგი­ური და ეთიკური სისტემის გარდაუვალი შეჯახების შედეგი. ამ კონტექსტში კოლხეთი გვევლინება, როგორც მძლავრი კულტ­ურული ცენტრი და რეცეფციის სივრცე, სადაც ხდებოდა აღმოს­ავლური მისტიკური ცოდნის ტრანსფორმაცია დასავლურ ინტე­ლექტუალურ სივრცეში გადასატანად. დასკვნით ნაწილში შეჯამებულია კვლევის შედეგები, რო­მ­ლებიც ადასტურებს, რომ მედეას სახის რეინტერპრეტაცია აღმ­ოსავლური პარადიგმების გათვალ­ისწინებით, ფუნდამენტურად ახალ პერსპექტივას სძენს ანტიკური მითოლოგიისა და აღმო­ს­ა­ვლეთმცოდნეობის ურთიერთმიმართების საკითხს. ნაშრომი ხაზს უსვამს იმას, რომ მედეას ფენომენი არის გასაღები ძველი სამყაროს გლობალური კულტურული ურთიერთობების უკეთ გასაგებად.
დისკურსი: ბუნება/ადამიანი ე. შაფაქის ერთი რომანის მიხედვით
საუკუნეთა მანძილზე კაცობრიობის ინტელექტუალური სამყარო ინტერესდებოდა ბუნებისა და ადამიანის ურთიერ­თკა­ვშირისა თუ ზემოქმედების კარდინალური საკითხ­ებით. ეს გრძელდებოდა და განსხვავებულ, ურთიერთ-საპირისპირო შეხ­ედ­უ­ლებებით ყალიბდებოდა ბოლო სამი საუკუნის არეალში. XIX საუკუნის 80-იანი წლებიდან მოყოლებული აღნიშნულ თემას საოცარი განვითარება მისცა ქართველმა მწერალმა ვაჟა-ფშაველამ (1861-1915) (თავის დროზე ვერ ითარგმნა მისი ნაა­ზრევი ევროპულ თუ აზიურ ენებზე), თუმცა მისგან დამო­უკიდებლად XXI საუკუნეში შესანიშნავი თურქი მწერალი ქალი (თურქულ და ინგლისურენოვანი) ელიფ შაფაქი (1971) ახლებ­ურად იწყებს ბუნებასთან ადამიანის მიმართულების საკითხის კვლევას ახალ რომანში „გამქრალი ხეების კუნძული“ („The Isla­nd of missing Tress“, რაც წარმოდგენილი იქნება წინამდებარე სტატიაში), სოლიდური სამეცნიერო კვლევების შესახებ არსებ­ული ლიტერატურის გამოყენებითა და ფანტაზიით ელიფ შაფ­აქი ცდილობს ერთი საკრალური ხის, ლეღვის ხისა, და ადამი­ანების ურთიერთობის მაგალითზე გაშალოს მსოფლიოს სად­ღეისო პრობლემა - იძულებითი მიგრაციის ერთი კუნძულის ტე­რ­იტორიაზე მცხოვრებთა დაპირისპირების, სიკვდილის, სიყ­ვა­რულის, მამა-შვილის მეგობრობისა თუ გაუცხოების საკი­თხები. რომანის ჟანრში ჩატეული ნაწარმოების მთავარი მოქ­მედი პირები არიან ადამიანები, მცენარეეები, მწერები, ცხოვე­ლ­ები და, იქნება მთელი ბუნებრივი მოვლენები. თუმცა კვლევის პროცესში ჩვენთვის უცნობი აღმოჩნდა, რამდენად ახლოს დგას ელიფ შაფაქის რომანის სამყარო ქართ­ველი მწერლის ვაჟა-ფშაველას ნააზრევთან. ვფიქრობთ, მნიშვ­ნელოვანი იქნებოდა სამეცნიერო საზოგადოებისათვის მათი შედარებანი და ის საერთო ნიშნები, რაც (ანიმიზმის, ანთრო­პომ­ორფიზმის, ანტიკური მრავალღმერთიანობის, თანამედ­როვეო­ბაში გავრცელებული ფუნდამენტური რელიგიების) ფონზე გამ­ოიკვეთა და ცხადყო ერთადერთი ჭეშმარიტება სამყაროსა და ადამიანის, ბუნებისა და ადამიანის ჰარმონიული არსებობის აუცილებლობაზე, ეს კი ელიფ შაფაქის მრავალმხრივი მწერ­ლ­ური ალღოსა და ოსტატობის გამოხატულებაცაა.
კომპიუტერული გრაფიკის ტექნოლოგიების გამოყენება არქეოლოგიურ კვლევებში ჩათალჰოიუქის მაგალითზე
ჩათალჰოიუქში წლების განმავლობაში ჩატარებულმა არქ­ე­ო­ლოგიურმა კვლევებმა ნეოლითური შენობების მონაცემების შე­სა­ხებ დაფუძნებული ინტერპრეტაციები წარმოშვა. თანამ­ედ­რ­ოვე 3D ტექნოლოგიები საშუალებას გვაძლევს, ჩათალჰოიუქის მატერიალური კულტურა და უნიკალური ურბანული გარემოს შესახებ წარმოდგენა შევქმნათ მრავალმხრივ არქეოლოგიურ დი­სკურსში. სტატია მიზნად ისახავს 3D ტექნოლოგიების როლის გაშუქებას არქეოლოგიური მონაცემების გავრცელებისათვის. იგი განიხილავს ჩათალჰოიუქის ვირტუალური აღდგენის პრო­ექტებს, ამ ინიციატივების თეორიული საფუძვლებისა და შედ­ე­გების ჩვენებით. მოცემულია კიბერარქეოლოგიის მიდგომის გა­მ­ოყენება, რომლის ძირითადი კვლევითი მიზნები რეალურ დროში მონაცემთა სიმულაციების შექმნასა და მომხმარებლებსა და ვირტუალურ გარემოს შორის ურთიერთქმედებაში მდგ­ომა­რეობს. ეს ინიციატივები ორიენტირებული იყო გათხრების 3D ვირტუალიზაციაზე და მონაცემთა ვირტუალური რეალობის პროგრამულ უზრუნველყოფაზე. მათ შორის Dig@IT პროგ­რა­მულ უზრუნველყოფაზე, რომელიც სპეციალურად ჩათა­ლჰ­ოი­უქისთვისაა შემუშავებული. მოკლედ, ნაშრომი დეტალურად გა­ნ­­იხილავს ჩათალჰოიუქში განხორციელებული პროექტების ფა­რ­­გლებში დასმულ კვლევით კითხვებსა და მიღებულ შედ­ეგებს და იმას, თუ როგორ განაპირობა ამ შედეგებმა მრავ­ალ­ფე­როვანი ციფრული პროდუქციის მიღება 3D მონაცემთა კოლ­ექ­ციებისა და მოწინავე ვიზუალიზაციის სისტემის სახით.
ჰალდუნ თანერი (1915-1986) – „ჩუმი ბედნიერებები“
გამოჩენილი თურქი მწერალი ჰალდუნ თანერი თავდ­გირიძეების არისტოკრატულ ოჯახში 1915 წლის 16 მარტს დაი­ბადა ქ.სტამბოლში. განათლება გალათასარაის უმაღლეს სკო­ლაში მიიღო, რომელიც 1935 წელს დაამთავრა. შემდეგ სწავლა ჰაიდელბერგის უნივერსიტეტში გააგრძელა, სადაც პოლიტ­იკას და ეკონომიკას ეუფლებოდა. ავადმყოფობის გამო სწავლა მია­ტოვა და კვლავ თურქეთში დაბრუნდა, სადაც 1950 წელს გერმ­ანული ლიტერატურისა და ლინგვისტიკის ფაკულტეტი დაამ­თავრა. 1955-1957 წლებში ვენის უნივერსიტეტში სწავლობდა. ჰალდუნ თანერი არის სხვადასხვა მოთხრობების, ესეების, პიესების და ჟურნალისტური სტატიების ავტორი. ის იუმო­რის­ტული ჟანრის მწერლად ითვლება. გარდა მწერლობისა, თანერი მოღვაწეობდა როგორც ჟურნალისტი, სცენარისტი და ლიტე­რა­ტურის მკვლევარი. მიღებული აქვს პრესტიჟული პრემიები: ნიუ-იორკ ჰერალდ ტრიბუნის პრემია (1954), საით ფაიკის პრე­მია (1954), მსოფლიო იუმორისტული ფესტივალის პრემია (1969) და ა.შ. ჰალდუნ თანერმა 1967 წელს მათინ აქფინართან, ზექი ალა­სიასთან და აჰმეთ გიულჰანთან ერთად დააარსა თეატრი „Devekuşu Kabare”, რომელიც დიდი პოპულარობით სარგებ­ლობდა. მისი ნაწარმოებები თარგმნილია გერმანულ, ფრანგულ, ინგლისურ, რუსულ, ბერძნულ, სლოვენურ, შვედურ და ებრ­აულ ენებზე. ჰალდუნ თანერი 1986 წლის 7 მაისს სტამბოლში 71 წლის ასაკში გარდაიცვალა.
ფირ სულთან აბდალი (1480-1550) თურქული ალევიტურ-აშუღური პოეზიის ერთ-ერთი უდიდესი წარმომადგენელია. ცხო­ვრობდა მე-16 საუკუნეში. მისი პოეზია გამოირჩევა განს­აკუთრებული ლირიზმით. წერდა სადა, ხალხისთვის გასაგები ენით.