ეგვიპტელი მამლუქების წინააღმდეგ თემურ-ლენგის ლაშქრობის შესახებ 1400-1401 წლებში - ახალკაციშვილი გიორგი (აღმოსავლეთმცოდნეობის მაცნე, 2022)
ახლო აღმოსავლეთის რეგიონში ძალიან მძიმე პერიოდად ითვლება XIV ს-ის ბოლო და XV საუკუნის დასაწყისი, როდესაც მთელი რიგი ძლიერი ისლამური სახელმწიფოები ცდილობენ ჰეგემონობის მოპოვებას. ამ პერიოდში ახლო აღმოსავლეთს, მათ შორის ეგვიპტის მამლუქებსაც, დიდი ზარალი მიაყენა თემურ-ლენგის (1370-1405) ლაშქრობებმა. ქართულ ისტორიოგრაფიაში არ არის დეტალურად შესწავლილი თემურ-ლენგის მამლუქების წინააღმდეგ გალაშქრების ისტორია. ქართულად თარგმნილ ცნობებს სომეხი ისტორიკოსის თოვმა მეწოფეცის (1378-1446) ნაშრომში - „ისტორია თემურ - ლენგისა და მისი შთამომავლებისა“ (თოვმა მეწოფეცი, 1987) - და XVII საუკუნის ქართველი ისტორიკოსის ფარსადან გორგიჯანიძის თხზულებაში - „საქართველოს ცხოვრება“ (ფარსადან გორგიჯანიძე, 2022) - ვხვდებით. ამ საკითხთან დაკავშირებით ცნობებს აღმოსავლური წარმოშობის - სპარსელი და არაბი - ისტორიკოსების მეშვეობითაც ვიგებთ. სპარსელი ისტორიკოსებიდან გამოსარჩევია თემურის კარის ისტორიკოს ნიზამ ად-დინ შამის 1405 წლის, თემურის გარდაცვალებამდე შექმნილი, ნაშრომი ̶ Zafar nama („გამარჯვების წიგნი“) (Nizam ad-Din Shami, 1937: 230-237) და შარაფ ად-დინ ალი იეზდის (-1454) 1424 წელს გამოცემული Zafer-name („გამარჯვების წიგნი“) (Şerrfeddin Ali Yezdi, 2019). რაც შეეხება არაბ ისტორიკოსებს: კალკაშანდის (1355-1418), მაკრიზს (1364-1442), იბნ კადი შუჰბას (1377-1448), იბნ ჰაჯარ ‘ალ-ასკალანის (1372/73 – 1449), იბნ არაბშაჰის (1389-1450), ‘ალ-აინის (-1451), იბნ თაღრი ბერდის (1411-1469), ას-სახავის (-1497) და იბნ იასის (-1524) ნაშრომებშიც გვხვდება ცნობები სირიაში თემურის მამლუქების წინააღმდეგ გალაშქრების შესახებ (A New Latin Source on Tamerlane’s Conquest of Damascus (1400/1401), 1956: 202). არაბი ისტორიკოსები აშკარად იცნობენ და იზიარებენ ნიზამ ად-დინ შამის და შარაფ ად-დინ ალი ‘ალ-იაზდის ცნობებს დამასკოს აღებასთან დაკავშირებით, მაგრამ სპარსელი ისტორიკოსებისგან განსხვავებით, და საკუთარი წარმომავლობიდან გამომდინარე, ისინი თემურ-ლენგს „ტირანის“ და „დედამიწის უბედურების“ სახელით მოიხსენიებენ (A New Latin Source on Tamerlane’s Conquest of Damascus (1400/1401), 1956: 203). უფრო შევსებული და დეტალური ინფორმაცია გვხვდება დამასკოში მცხოვრები იტალიელი ვაჭარი ბერტრანდო დე მიგნანელის გადმოცემებში, რომელიც პირადად იცნობდა მამლუქთა სულტან ბარკუკს (სულტანი 1382–1389 და 1390-1399) და არაბულ ენაზეც კარგადც საუბრობდა (D. Donald Sidney Richards; Chase F. Robinson, 2003: 258). ბერტრანდო იტალიაში დაბრუნების შემდეგ (1416 წ.) ლათინურად აქვეყნებს თავის ნაშრომს ̶ „თემურ-ლენგის ცხოვრება“ („Vita Tamerlani“). ასევე საყურადღებოა ერთ-ერთი იტალიელი ვაჭარის ემანუელ პილოტის (1371 - დაახლ. 1441) ცნობა, რომლის სავაჭრო არეალი აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვის რეგიონში ვრცელდებოდა. მან თითქმის ოცდაორი წელი გაატარა მამლუქთა ეგვიპტეში, რა დროსაც არაერთხელ მოუწია სულტან ფარაჯთან შეხვედრა და თემურის სირიაში ლაშქრობის შემსწრეც გახდა (E. Piloti, 1950: 119-121). ზემოთ ჩამოთვლილი ლიტერატურის გაცნობითა და გაანალიზებით შევეცადეთ, რომ ინფორმაცია გადმოგვეცა თემურ-ლენგის მამლუქთა სასულტნოზე გალაშქრების ზუსტი თარიღის და განხორციელებული მოვლენების შესახებ.